Hipofiz vəzi və onun ən çox rast gəlinən xəstəlikləri
Hipofiz vəzi bədənin müxtəlif fizioloji funksiyalarını tənzimləyən, çoxsaylı hormonları istehsal edən və digər endokrin vəzləri idarə edən orqandır. Hipofizin funksiyasında baş verən hər hansı bir pozulma, çoxsaylı klinik problemlərə səbəb ola bilər. Bu yazıda hipofiz vəzi ilə əlaqəli ən çox rast gəlinən xəstəliklər və bu xəstəliklərin təsir etdiyi fizioloji proseslər haqqında məlumat veriləcək.
1. Hipofiz adenoması
Hipofiz adenoması hipofiz vəzisində meydana gələn adətən xoşxassəli şişlərdir. Bu şişlər hipofiz hormonlarının həddən artıq istehsalına səbəb ola bilər. Hipofiz adenoması hipofizin ən çox görülən xəstəliklərindən biridir və aşağıdakı növləri mövcuddur:
Prolaktinoma: Prolaktin hormonunun çoxalması ilə xarakterizə olunan hipofiz adenomu növüdür. Prolaktin yüksək olduqda kişilərdə süd istehsalı (qalaktoreya) və qadınlarda menstrual dövrün pozulması kimi şikayətlərə səbəb ola bilər.
Somatotropinoma: Böyümə hormonunun çoxalması ilə nəticələnən hipofiz adenoma növüdür. Bu vəziyyətin nəticəsində uşaqlarda giqantizm, böyüklərdə isə akromeqaliya inkişaf edə bilər. Akromeqaliyada üz xüsusiyyətlərinin böyüməsi, əllərin və ayaqların şişməsi, baş ağrıları və metabolik problemlər yaranır.
Kortikotropinoma: Adrenokortikotrop hormonunun (ACTH) çoxalması ilə xarakterizə olunur. Bu, Kuşinq sindromuna səbəb ola bilər və bədəndə kortizol hormonunun artmasına yol açar. Kuşinq sindromu zamanı arıqlama, hipertenziya, şəkərli diabet və dərinin incəlməsi kimi problemləri müşahidə edilə bilər.
2. Hipopituitarizm (hipofiz yetməzliyi)
Hipopituitarizm hipofiz vəzisinin normadan az hormon istehsal etməsinə verilən addır. Bu xəstəlik zamanı hipofiz vəzisinin bir sıra hormonları istehsal etməməsi səbəbindən bədənin bir çox funksiyası pozulur. Hipopituitarizm aşağıdakı hormonların çatışmazlığına səbəb ola bilər:
Böyümə hormonu (GH): Böyümə hormonunun azlığı uşaqlarda böyümə və inkişafın ləngiməsinə, böyüklərdə isə əzələ kütləsinin itirilməsinə yol açır.
Tireoid stimullaşdırıcı hormon (TSH): Tiroid hormonlarının çatışmazlığı metabolizmin yavaşlamasına səbəb olur və hipotireoz vəziyyəti yarada bilər.
Adrenokortikotrop hormonu (ACTH): ACTH çatışmazlığı böyrəküstü vəzinin kortizol istehsalını azaldır, nəticədə Addison xəstəliyi inkişaf edə bilər.
Cinsiyyət hormonu: FSH və LH hormonlarının azalması kişi və qadınlarda cinsi funksiyaların pozulmasına səbəb ola bilər. Bu, qadınlarda menstruasiya pozuntuları və kişilərdə erektil disfunksiya ilə nəticələnə bilər.
3. Hipofiz iltihabı (hipofizit)
Hipofizit hipofiz vəzisinin iltihabı ilə xarakterizə olunan vəziyyətdir. Bu xəstəlik infeksiyalar, autoimmun xəstəliklər və bəzi şişlər nəticəsində baş verə bilər. Hipofizit hipofiz hormonlarının istehsalını azaldaraq hipopituitarizmə səbəb ola bilər. Hipofizitin simptomları arasında baş ağrıları, görmə problemləri və hormon pozuntuları yer alır.
4. Sheehan sindromu
Sheehan sindromu doğum zamanı böyük qan itkisi nəticəsində hipofiz vəzisinin zədələnməsi ilə yaranır. Bu vəziyyət hipofiz vəzisinin funksiyalarını pozur və müxtəlif hormon çatışmazlıqlarına yol açır. Sheehan sindromu olan qadınlar doğumdan sonra süd istehsalında problem, menstruasiya pozulması və digər hormon çatışmazlıqları yaşaya bilir.
5. Digər hipofiz xəstəlikləri və pozuntular
Hormon ifrazının anormal aktivliyi: Hipofiz vəzisi bir sıra hormonları normadan artıq və ya az ifraz edə bilər, bu da müxtəlif xəstəliklərə yol açar. Məsələn, hipofiz vəzisi yüksək miqdarda prolaktin ifraz edərsə, qadınlarda süd istehsalı (qalaktoreya) və kişilərdə cinsi funksiyaların pozulması baş verə bilər.
Beyin şişləri: Hipofiz vəzisinin yerləşdiyi bölgədəki şişlər hipofiz funksiyalarını poza bilər və hormon istehsalına təsir edə bilər.
Hipofiz vəzisi bədənin hormon balansını və müxtəlif fizioloji funksiyalarını tənzimləyən əhəmiyyətli orqandır. Hipofiz vəzisində baş verən xəstəliklər çoxsaylı fizioloji pozuntulara yol açar və ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər. Hipofiz adenomaları, hipopituitarizm, hipofizit və Sheehan sindromu kimi xəstəliklər ən çox rast gəlinən hipofiz pozuntularıdır. Bu xəstəliklərin erkən diaqnozu və düzgün müalicəsi sağlamlığın qorunması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.